Kanon dzieł do matury z historii sztuki: Średniowiecze

Cześć! Witaj w drugim artykule z nowego cyklu na moim blogu, które skupiać się będą na kanonie dzieł do matury z historii sztuki. W kolejnych wpisach przyjrzymy się najważniejszym obiektom z kanonu maturalnego – z różnych epok i stylów – a dzisiaj bierzemy na tapet Średniowiecze.

To epoka długa, wielowątkowa i pełna symboliki, ale nic się nie martw. Oprócz dzieł koniecznych do matury znajdziesz tu również cały zestaw najważniejszych informacji o epoce: jej tło, kluczowe daty, podział na epoki artystyczne i wybrane najistotniejsze słownictwo do zapamiętania. Korzystaj śmiało z tych wskazówek i oprzyj na nich swoją dalszą naukę.

 

Zaczynamy zatem podróż w świat romańskich bazylik, gotyckich katedr i iluminowanych manuskryptów!

Średniowiecze – najważniejsze daty

• 473 rok – upadek cesarstwa zachodniorzymskiego
• 527-565 – czasy panowania cesarza Justyniana Wielkiego
• 529 rok – założenie klasztoru benedyktynów na Monte Cassino
• 622 rok – ucieczka Mahometa z Mekki do Medyny, początek ery muzułmańskiej 
• 800 rok – koronacja Karola Wielkiego
• 962 rok – koronacja Ottona I Wielkiego, początek I Rzeszy Niemieckiej
• 966 rok – chrzest Mieszka I
• 1000 rok – zjazd gnieźnieński
• 1039 rok – najazd księcia czeskiego Brzetysława na ziemie polskie
• 1054 rok – Wielka Schizma Wschodnia
• 1066 rok – bitwa pod Hastings
• 1144 rok – konsekracja gotyckiego chóru w kościele w Saint Denis
• 1204 rok – zdobycie i złupienie Konstantynopola podczas IV krucjaty
• 1453 rok – zdobycie Konstantynopola przez Turków i upadek cesarstwa wschodniorzymskiego

 

Średniowiecze – artystyczny podział epoki

• SZTUKA WCZESNOCHRZEŚCIJAŃSKA

• SZTUKA BIZANTYŃSKA I BIZANTYNIZUJĄCA (IV-XV w.)

• SZTUKA RUSKA

• SZTUKA KRAJÓW ISLAMSKICH

• SZTUKA PREROMAŃSKA

  • sztuka karolińska (II poł. VIII-IX w.)
  • sztuka ottońska (950-1050 r.)

• SZTUKA ROMAŃSKA W EUROPIE ZACHODNIEJ (XI-XIII w.)

• SZTUKA ROMAŃSKA W POLSCE (ok. 1039-pocz. XIII w.)

• SZTUKA GOTYCKA W EUROPIE ZACHODNIEJ (II poł. XII-XV w.)

• SZTUKA GOTYCKA W POLSCE (ok. poł. XIII-pocz. XVI w.)

 

Średniowiecze – terminologia

W poniższym zestawieniu znajdziesz z kolei 20 ważnych terminów, bez których trudno zrozumieć sztukę średniowiecza. Znajomość tego słownictwa pomoże Ci nie tylko podczas samej nauki, ale także przy analizie konkretnych dzieł.

Niektóre pojęcia mogą być Ci już znane, inne być może zobaczysz po raz pierwszy. Jeśli któreś z nich sprawi Ci kłopot, sięgnij po słynny „Słownik terminologiczny sztuk pięknych” – to absolutna klasyka i must-have dla każdego, kto planuje pisać maturę z historii sztuki.

• ALTERNACJA PODPÓR
• AMBIT
• ARCHIWOLTA
• BAPTYSTERIUM
• BIFORIUM
• BORDIURA
• DORMITORIUM
• FIALA (PINAKIEL)
• KLUCZ (ZWORNIK)
• LAWATERZ
• LEKTORIUM
• NARTEKS
• PALATIUM
• PENDENTYWY
• PENTAPTYK
• PRZYPORA (SKARPA)
• PUNCOWANIE
• REFEKTARZ
• RETABULUM
• SŁUŻKA

 

Średniowiecze – kanon dzieł do matury

Przed Tobą obiecana lista dzieł z epoki, które trzeba przyswoić do matury. Ale to nie tylko spis do wykucia na pamięć – postaraj się już teraz wyjść o krok dalej, bo samo rozpoznanie obiektu to dopiero początek. Warto więc zacząć ćwiczyć pierwsze analizy formalne i powoli szkicować swoje pierwsze konspekty wypracowań.

 

Sztuka wczesnochrześcijańska

• katakumby Pryscylli w Rzymie
• Chrystus Dobry Pasterz – fresk oraz rzeźba z katakumb Pryscylii w Rzymie
• wczesnochrześcijańska bazylika św. Piotra w Rzymie
• mauzoleum Konstancji w Rzymie
• bazylika św. Pawła za Murami w Rzymie
• bazylika Santo Stefano Rotondo w Rzymie
• kościół Santa Maria Maggiore w Rzymie
• mauzoleum Galli Placydii w Rzymie
• baptysterium Arian w Rawennie
• bazylika Sant’ Apollinare Nuovo w Rawennie
• sarkofag Juniusa Bassusa
• sarkofag tzw. dogmatyczny
• Adam i Ewa, malowidło z katakumb św. Piotra i Marcelina w Rzymie
• Chrystus jako Herkules pokonujący hydrę, malowidło z katakumb przy Via Latina w Rzymie
• Chrystus tronujący wśród apostołów, mozaika z absydy kościoła Santa Pudenziana w Rzymie
• Święta Anna, malowidło z katedry w Faras (sztuka koptyjska)

 

Sztuka bizantyńska i bizantynizująca

• kościół Hagia Sophia (Mądrości Bożej) w Konstantynopolu
• Mała Hagia Sophia, kościół świętych Sergiusza i Bakchusa w Konstantynopolu
• Hagia Irene w Konstantynopolu (kościół pw. Pokoju Bożego)
• bazylika San Vitale w Rawennie
• mozaika Chrystus Pantokrator w absydzie katedry w Cefalù na Sycylii
• Dawid grający na harfie, miniatura z Psałterza paryskiego
• bazylika Świętego Marka w Wenecji
• kaplica Trójcy Świętej przy zamku w Lublinie

 

Sztuka ruska 

• cerkiew Wasyla Błogosławionego w Moskwie
• cerkiew Zwiastowania w Moskwie 
• ikona Matki Boskiej Włodzimierskiej
• ikona Matki Boskiej Częstochowskiej
• ikona Trójca Święta Andrieja Rublowa

 

Sztuka krajów islamskich 

• Kopuła na Skale w Jerozolimie
• Wielki Meczet w Kordobie
• Dziedziniec Lwów w pałacu w Alhambrze w Hiszpanii
• Błękitny Meczet w Stambule
• Taj Mahal w Agrze w Indiach

 

Sztuka przedromańska w Europie Zachodniej

• Kaplica pałacowa w Akwizgranie (Aachen, Niemcy)
• brązowa figurka Karola Wielkiego
• kościół Saint-Riquier, opactwo w Centuli (Francja)
• kościół w opactwie w Corvey (Niemcy)
• kościół w opactwie w Fuldzie (Niemcy)
• plan benedyktyńskiego opactwa w Sankt Gallen (Szwajcaria)
• opactwo benedyktyńskie w Lorsch (Niemcy)
• Ewangeliarz z Lorsch
• Ewangeliarz Godeskalka
• Ewangeliarz Koronacyjny Karola Wielkiego
• Ewangeliarz Ebbona z okolic Reims
• Biblia Viviana, Pierwsza Biblia Karola Łysego
• Psałterz utrechcki
• Codex Aureus z Lindau, oprawa księgi
• relikwiarz św. Fides z Conques
• Księga z Durrow
• Księga z Kells
• kościół św. Michała w Hildesheim
• drzwi św. Bernwarda z Hildesheim
• Kolumna Bernwarda
• Krucyfiks Gerona z katedry w Kolonii
• Złota Madonna z Essen
• Krzyż Ottona i Matyldy
• Ewangeliarz Ottona III
• Maiestas Domini, miniatura z Sakramentarza tynieckiego

 

Sztuka romańska w Europie Zachodniej

• zespół katedralny w Pizie
• kościół San Miniato al Monte we Florencji
• katedra w Modenie
• katedra w Parmie
• dekoracja rzeźbiarska baptysterium w Parmie
• baptysterium św. Jana we Florencji
• Volto Santo, katedra w Lukce
• opactwo benedyktyńskie na Monte Cassino
• opactwo benedyktyńskie Cluny III
• opactwo cysterskie w Fontenay
• kościół Notre Dame la Grande w Poitiers
• kościół pielgrzymkowy Saint-Sernin w Tuluzie
• kościół Saint-Pierre w Angoulême
• kościół benedyktyński Saint-Pierre w Moissac
• tympanon z kościoła Saint-Pierre w Moissac
• kościół Saint-Trophime w Arles
• kościół pielgrzymkowy La Madeleine (św. Magdaleny) w Vézelay
• kościół pielgrzymkowy Sainte Foy (świętej Fides) w Conques
• kościół Saint Lazare (świętego Łazarza) w Autun i jego dekoracja rzeźbiarska Gislebertusa
• kościół w Saint-Gilles du Gard
• kościół Saint-Front w Périgueux
• kościół Sainte Trinité w Caen
• zamek Carcassonne 
• Madonna z Ołoboku
• tkanina z Bayeux
• relikwiarz Trzech Króli, Mistrz Mikołaj z Verdun
• katedra w Durham
• White Tower, Londyn
• Biblia z Winchester
• Psałterz z St Albans
• kościół NMP na Kapitolu w Kolonii
• kościół świętych Apostołów w Kolonii
• katedra cesarska w Spirze
• katedra cesarska św. Marcina i św. Szczepana w Moguncji
• katedra cesarska św. Piotra w Wormacji
• katedra cesarska św. Piotra i św. Jerzego w Bambergu
• opactwo benedyktyńskie w Maria Laach
• katedra św. Jakuba w Santiago de Compostela
• klasztor w Montserrat
• Chrystus Pantokrator, fresk z Tahull, Mistrz z Tahull

 

Sztuka przedromańska i romańska w Polsce

• palatium z rotundą na Ostrowie Lednickim k. Gniezna
• palatium w Gieczu
• plan reliktów katedry przedromańskiej w Poznaniu
• Wawel w Krakowie, plan wzgórza z zabudową przedromańską
• rotunda NMP (śś. Feliksa i Adaukta) na Wawelu
• opactwo benedyktyńskie w Tyńcu
• rotunda śś. Mikołaja i Wacława w Cieszynie
• rotunda św. Prokopa w Strzelnie + tympanon fundacyjny
• kościół NMP w Inowrocławiu
• krypta św. Leonarda na Wawelu
• kościół św. Andrzeja w Krakowie
• kolegiata w Tumie pod Łęczycą + tympanon północny
• kolegiata śś. Piotra i Pawła w Kruszwicy
• założenia klasztorne cystersów w Małopolsce: Jędrzejów, Sulejów, Koprzywnica, Wąchock
• klasztor norbertanek w Strzelnie (kościół św. Trójcy i NMP + tympanon fundacyjny i tympanon trójlistny)
• kolumny z personifikacjami cnót i przywar z klasztoru norbertanek w Strzelnie
• tympanon Dawidowy z opactwa cysterek pw. Panny Marii i św. Bartłomieja w Trzebnicy
• tympanon z opactwa św. Wincentego na Ołbinie we Wrocławiu
• portal podwójny kościoła dominikanów (św. Jakuba) w Sandomierzu
• posadzka wiślicka w podziemiach kolegiaty w Wiślicy
• Drzwi gnieźnieńskie
• Drzwi płockie
• patena kaliska z Lądu
• Kielich Dąbrówki z Trzemeszna
• Kielich i patena z Tyńca
• czara z Włocławka
• Włócznia św. Maurycego i Szczerbiec
• Sakramentarz gnieźnieński (Złoty kodeks Gnieźnieński)
• Sakramentarz kruszwicki

 

Sztuka gotycka w Europie Zachodniej

• bazylika św. Dionizego w Saint Denis (chór)
• katedra Notre-Dame w Laon
• katedra Notre-Dame w Paryżu
• katedra Notre-Dame w Chartres + Portal Królewski
• katedra Notre-Dame w Reims + Grupy Zwiastowania i Nawiedzenia
• katedra Notre-Dame w Amiens
• Sainte Chapelle w Paryżu
• katedra św. Piotra w Beauvais
• kościół Trójcy Świętej w Vendôme
• katedra św. Cecylii w Albi
• Pałac Papieski w Awinionie
• Claus Sluter, Studnia Mojżesz (Studnia Patriarchów) w kartuzji w Champmol w Dijon
• bracia Limbourg, cykl iluminacji Bardzo bogate godzinki księcia de Berry
• Enguerrand Quarton
  • Pieta z Awinionu
  • Koronacja Marii
• Jean Fouquet, Madonna wśród aniołów
• katedra w León
• kościół Santa Maria del Mar, Barcelona
• katedra Santa Maria del Fiore we Florencji, Arnolfo di Cambio
• kościół Santa Croce we Florencji
• katedra w Sienie
• katedra w Mediolanie
• kościół Santa Maria Gloriosa dei Frari, Wenecja
• katedra w Kolonii (bryła)
• Pałac Dożów w Wenecji
• Ca’ d’Oro (Dom Złoty) w Wenecji
• Palazzo Vecchio we Florencji
• Palazzo Pubblico w Sienie
• Castel del Monte w Apulii
• Nicola Pisano, Ambona baptysterium w Pizie
• katedra św. Michała i św. Guduli w Brukseli
• katedra NMP w Antwerpii
• mistrz Mathieu de Layens, ratusz w Leuven
• ratusz w Brukseli
• katedra NMP w Salzburgu (Alzacja, Francja)
• katedra NMP we Fryburgu
• katedra NMP w Ulm
• katedra w Kolonii
• kościół Mariacki w Stralsundzie
• kościół Mariacki w Lubece
• Brama Holsztyńska w Lubece
• Mistrz Naumburski, Uta i Eckhardt – rzeźby fundatorów z Naumburga
• Jeździec Bamberski
• Stefan Lochner
  • Madonna w krzewie różanym
  • Pokłon Trzech Króli
• Martin Schongauer
  • Madonna w krzewie różanym
  • Pokłon pasterzy
  • przykłady miedziorytów: Archanioł Michał i Ucieczka do Egiptu 
• Konrad Witz, Cudowny połów/Połów ryb na jeziorze Genezaret
• Matthias Grünewald, Ołtarz z Isenheim
• cykl tapiserii Dama z jednorożcem
• katedra św. Szczepana w Wiedniu
• katedra św. Wita w Pradze
• Piotr Parler
  • Autoportret z katedry w Pradze
  • Most Karola w Pradze
• Piękna Madonna z Krumlova
• Ołtarz z Trzeboni
• katedra w Canterbury
• katedra w Salisbury
• katedra w Lincoln
• katedra w Wells
• katedra w Yorku
• kaplica King’s College w Cambridge
• kaplica Henryka VII przy opactwie Westminsterskim w Londynie
• katedra w Gloucester
• dyptyk z Wilton House

Sztuka gotycka w Polsce

• katedra św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu
• katedra św. Piotra i Pawła (archikatedra) w Poznaniu
• archikatedra w Gnieźnie
• katedra na Wawelu (kościół św. Wacława i Stanisława) w Krakowie
• kościół Mariacki w Krakowie
• kolegiata Marii Panny w Wiślicy
• bazylika Wniebowzięcia NMP (kościół Mariacki) w Gdańsku
• katedra Oliwska w Gdańsku
• kościół św. Katarzyny na Starym Mieście w Gdańsku
• kościół franciszkański Świętej Trójcy z kaplicą Świętej Anny na Starym Przedmieściu w Gdańsku
• kościół cystersów (katedra) w Pelplinie
• kościół Świętych Janów (św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty) w Toruniu
• kościół św. Jakuba w Szczecinie
• katedra w Kołobrzegu
• kościół św. Anny w Wilnie
• Zamek Krzyżacki w Malborku
• Zamek w Gniewie
• Zamek w Golubiu-Dobrzyniu
• Zamek królewski w Chęcinach
• Zamek Ogrodzieniec na Szlaku Orlich Gniazd
• Zamek książęcy w Ciechanowie
• ratusz we Wrocławiu
• ratusz Staromiejski w Toruniu
• wnętrze Dworu Artusa w Gdańsku
• Dwór Bractwa Świętego Jerzego w Gdańsku
• Wielki Młyn w Gdańsku
• zespół przedbramia w Gdańsku (Katownia i Wieża Więzienna)
• Brama Mariacka w Gdańsku
• Żuraw w Gdańsku
• Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie
• barbakan w Krakowie
• brama floriańska w Krakowie
• Wieża Ratuszowa w Krakowie
• Piękna Madonna z Wrocławia
• Piękna Madonna z Gdańska, kościół Mariacki w Gdańsku (kaplica św. Anny)
• Piękna Madonna z Krużlowej Wyżnej
• Piękna Madonna z Torunia
• Pieta z Gdańska, Kościół Mariacki w Gdańsku
• Pieta z Lubiąża
• Pieta z Jeżewa
• Mistrz Madonn na Lwach, Madonna ze Skarbimierza
• Madonna szafkowa z Lubiszewa
• Krucyfiks mistyczny z kościoła Bożego Ciała we Wrocławiu
• Krucyfiks królowej Jadwigi z katedry wawelskiej
• Ukrzyżowanie na drzewie życia – krucyfiks z kościoła św. Jakuba w Toruniu
• Mistrz Paweł, Ukrzyżowanie z belki tęczowej kościoła Mariackiego w Gdańsku
• Salomea księżna głogowska
• nagrobek Henryka IV Prawego (Henryka Probusa) z kolegiaty św. Krzyża we Wrocławiu
• nagrobek Kazimierza Wielkiego w katedrze na Wawelu
• nagrobek Władysława Łokietka w katedrze na Wawelu
• nagrobek Władysława Jagiełły w katedrze na Wawelu
• Jörg Huber, nagrobek Jana Olbrachta w katedrze na Wawelu
• Wit Stwosz
  • nagrobek Kazimierza Jagiellończyka w kaplicy św. Krzyża (świętokrzyskiej) w katedrze na Wawelu
  • płyta nagrobna prymasa Zbigniewa Oleśnickiego w katedrze w Gnieźnie
  • tumba biskupa Piotra z Bnina w katedrze we Włocławku
  • epitafium Kallimacha w kościele dominikanów w Krakowie
  • Ołtarz Mariacki
  • krucyfiks z Kościoła Mariackiego w Krakowie, tzw. krucyfiks Slackerowski
  • płaskorzeźba Ogrójec, Pałac Biskupa Erazma Ciołka w Krakowie
  • Modlitwa w Ogrójcu z kościoła w Ptaszkowej (?)
• Poliptyk Grudziądzki
• Ołtarz św. Barbary
• Tablica dziesięciorga przykazań z kościoła Mariackiego w Gdańsku
• Epitafium Wierzbięty z Branic
• Ucieczka do Egiptu, kwatera tryptyku z kościoła dominikanów św. Trójcy w Krakowie (Tryptyk Dominikański)
• Święta Anna Samotrzeć ze Strzegomia
• Madonna Kłodzka
• Mikołaj Haberschrack, Poliptyk augustiański
• Mistrz Chórów Świętokrzyskich, Święty Eustachy na łowach
• Pieta z Tubądzina
• Wniebowzięcie Marii z Warty
• Maria ze świętymi z Wróblewa (Maria z Dzieciątkiem i św. Felicyta i Perpetua)
• Tron Łaski ze Świerzawy
• skrzydła tryptyku z Legendą św. Jadwigi śląskiej
• Opłakiwanie z Chomranic
• Ukrzyżowanie z Korzennej
• Marcin Czarny, Tryptyk Bodzentyński
• malowidła z kaplicy św. Trójcy na Zamku w Lublinie

 

Psst, jeśli chcesz dostać ode mnie całą listę dzieł do matury, zapisz się na specjalny, darmowy Newsletter Maturalny Art Freaka, który wysyłam do Ciebie 2 razy w miesiącu. Jeśli jeszcze się nie zapisał_ś, tutaj wrzucam link: (LINK)

A jeśli chcesz mieć pod ręką nie tylko listę dzieł, ale też ich ilustracje – koniecznie zajrzyj do sklepu Art Freaka po kultowe FISZKI. Od lat to nasz bestseller i najchętniej wybierany produkt, który uratował życie tysiącom maturzystów!

 

Średniowiecze – Korki z historii sztuki na YT ♥

Na koniec jeszcze jeden dodatek. Na kanale Art Freaka na YouTubie znajdziesz odcinek poświęcony ważnej części sztuki preromańskiej, jaką jest architektura karolińska. W ciągu kilkunastu minut opowiadam tam wszystkie najważniejsze zagadnienia z tego zakresu. Dodatkowo pod filmem czekają na Ciebie bezpłatne karty pracy –  możesz je pobrać, uzupełnić i od razu sprawdzić ile zapamietał_ś z odcinka. Wskakuj na kanał! (LINK DO KORKÓW)

To już wszystko na dziś.

Pamiętaj – jeśli potrzebujesz większego wsparcia pomocy i szukasz gotowych materiałów do nauki, w moim sklepie znajdziesz zestawy prezentacji oraz przede wszystkim fiszek maturalnych. (LINK)

Tymczasem wypatruj kolejnych artykułów z serii o Kanonie maturalnym 🙂

Trzymam kciuki za Twoją naukę!

Kasia