Kanon w terenie #2: Te 5 ateńskich budowli musisz zobaczyć na swoich wielkich greckich wakacjach!

Witaj w drugim już poście z nowego, wakacyjnego cyklu u Art Freaka „Kanon w terenie”!

W tej serii, pojawiającej się też regularnie na moim Instagramie i kanale YouTube, pokazuję Ci, jak sprytnie zwiedzać europejskie miasta i wielkie muzea pod kątem kanonu z historii sztuki. Bo przecież fajnie łączyć od razu przyjemne z pożytecznym, prawda?

 

W tym poście zabieram Cię do słonecznej Grecji, a konkretnie na ateński Akropol. 

Zanim jednak tam wkroczymy, warto wiedzieć, że Akropol nie zawsze wyglądał tak, jak dzisiaj. Już w epoce mykeńskiej znajdowała się tutaj potężna cytadela, czyli ufortyfikowana twierdza. W kolejnych stuleciach wzgórze było wielokrotnie niszczone i odbudowywane, ale prawdziwy przełom nastąpił dopiero w V wieku p.n.e., w czasach tzw. „złotego wieku Peryklesa” – słynnego ateńskiego stratega.

To właśnie wtedy Ateńczycy postanowili wznieść zespół budowli, który miał zachwycać nie tylko mieszkańców, ale także podkreślać potęgę miasta po zwycięstwie nad Persami. Odbudowa Akropolu rozpoczęła się w 449 roku p.n.e. i do dziś uznawana jest za jedno z największych przedsięwzięć architektonicznych starożytności.

Pokażę Ci pięć miejsc, których po prostu nie możesz tam przegapić!

Lecimy!

 

#1 Świątynia Ateny Nike

Zanim oficjalnie wejdziemy na wzgórze, zatrzymamy się na chwilę przy niewielkiej świątyni stojącej na bastionie po prawej stronie. Łatwo ją przeoczyć, bo w porównaniu z pozostałymi budowlami Akropolu jest naprawdę niewielka. A szkoda, bo to jeden z najpiękniejszych przykładów architektury jońskiej.

Świątynia Ateny Nike, bo o niej mowa, poświęcona była Atenie jako bogini zwycięstwa. To właśnie tutaj Ateńczycy modlili się o pomyślność podczas wojen i dziękowali bogini za odniesione triumfy.

Jeśli przyjrzysz się jej uważnie, od razu zauważysz różnicę między porządkiem jońskim a doryckim. Kolumny są smuklejsze i bardziej eleganckie, a zamiast prostych głowic mają charakterystyczne woluty, czyli spiralne zawinięcia. To właśnie takie detale warto umieć rozpoznawać na maturze!

Najbardziej znanym elementem dekoracji świątyni jest relief przedstawiający Nike poprawiającą sandał. To jedno z najsłynniejszych dzieł późnoklasycznej rzeźby greckiej. Bogini wykonuje zupełnie zwyczajną czynność, a mimo to artysta stworzył niezwykle elegancką i pełną wdzięku kompozycję. Zwróć uwagę na miękko układające się fałdy szaty, które niemal przyklejają się do jej ciała. To tzw. styl mokrych szat, dzięki któremu rzeźbiarze potrafili jednocześnie pokazać anatomię postaci i lekkość tkaniny.

Jeśli chodzi o dekorację, warto wspomnieć też o fryzie ciągłym, na którym przedstawiono sceny walk z Persami. Ten niemitologiczny temat był tutaj nowością.

Co ciekawe, przez wiele stuleci świątynia Ateny Nike w ogóle nie istniała. W XVII wieku Turcy rozebrali ją niemal do ostatniego kamienia, wykorzystując jej elementy do budowy umocnień obronnych. Dopiero w XIX została pieczołowicie zrekonstruowana z zachowanych fragmentów.

Podsumowując nasz pierwszy przystanek – na maturę zapamiętaj przede wszystkim trzy rzeczy: porządek joński, płaskorzeźbę „Nike poprawiającą sandał” oraz styl mokrych szat. To motywy, które często pojawiają się w zadaniach dotyczących sztuki starożytnej.

 

#2 Propyleje

Przyszedł czas na oficjalne wejście na dawne wzgórze świątynne. Przed nami Propyleje, czyli monumentalna brama prowadząca na Akropol. To pierwsza budowla, którą zobaczysz po wejściu na wzgórze i już od samego początku robi ogromne wrażenie. Grecy doskonale wiedzieli, jak budować napięcie – zanim zobaczysz Partenon, najpierw przechodzisz właśnie przez tę monumentalną, reprezentacyjną bramę.

Jej architektem był Mnesikles. Co ciekawe, budowla nigdy nie została ukończona, bo jej budowę przerwała wojna peloponeska.

Propyleje powstały jako budynek złożony z dwóch portyków ze schodami, do których przynależały dwa budynki boczne – galerie sztuki sakralnej – pinakoteka, mieszcząca obrazy i chalkoteka, gdzie wystawiano m.in. rzeźby.

Jeśli przyjrzysz się uważnie architekturze, zauważysz, że od zewnątrz dominują tutaj masywne kolumny doryckie, ale we wnętrzu architekt zastosował także smuklejsze kolumny jońskie. Propyleje to pierwszy budynek, w którym zastosowano takie połączenie dwóch porządków architektonicznych. 

 

#3 Partenon

Dochodzimy teraz do serca całego Akropolu, czyli Partenonu. To bez wątpienia najbardziej rozpoznawalna świątynia starożytnej Grecji i jeden z najważniejszych budynków w historii architektury.

Powstał w II połowie V wieku p.n.e., a zaprojektowali go architekci Iktinos i Kallikrates. Nad całym programem rzeźbiarskim czuwał z kolei sam Fidiasz, najwybitniejszy rzeźbiarz starożytności.

Partenon został poświęcony Atenie Partenos, czyli Atenie Dziewicy – patronce miasta. We wnętrzu znajdował się ogromny, wykonany ze złota i kości słoniowej (czyli w technice chryzelefantyny) posąg bogini autorstwa Fidiasza. Niestety nie zachował się do naszych czasów, ale z przekazów wiemy, że miał ok. 12 metrów wysokości i należał do największych arcydzieł starożytności.

Kiedy patrzysz na Partenon, możesz odnieść wrażenie, że wszystko jest tutaj idealnie proste i symetryczne. I właśnie na tym polega cały geniusz tej budowli… bo w rzeczywistości nie ma tu ani jednej idealnie prostej linii.

Grecy doskonale znali złudzenia optyczne i świadomie je korygowali. Stylobat, czyli podstawa świątyni, jest delikatnie wybrzuszony ku górze, kolumny lekko pochylają się do środka, a te znajdujące się w narożnikach są odrobinę grubsze od pozostałych. Dzięki temu z perspektywy widza budowla wydaje się perfekcyjnie harmonijna. Sprytne, prawda?

W kontekście matury warto też zwrócić uwagę na dekorację rzeźbiarską Partenonu. Metopy przedstawiały walki Greków z centaurami, Amazonkami i gigantami, czyli symboliczne zwycięstwo ładu nad chaosem. Z kolei fryz biegnący wokół wnętrza świątyni ukazywał procesję panatenajską – najważniejsze święto ku czci Ateny.

Niestety Partenon, który oglądamy dzisiaj, nie wygląda już tak jak w starożytności. Przez wieki pełnił funkcję kościoła, później meczetu, aż w XVII wieku został poważnie uszkodzony podczas oblężenia Aten przez Wenecjan. W jego wnętrzu Turcy przechowywali proch strzelniczy, który eksplodował po trafieniu kulą armatnią, niszcząc znaczną część budowli.

A jeśli zastanawiasz się, gdzie podziała się część rzeźb z Partenonu, odpowiedź jest dość kontrowersyjna. Na początku XIX wieku lord Elgin wywiózł znaczną część dekoracji do Wielkiej Brytanii. Do dziś znajdują się one w British Museum, a Grecja od lat stara się o ich zwrot. To jeden z najgłośniejszych współczesnych sporów o dzieła sztuki na świecie.

 

#4 Erechtejon

A teraz przechodzimy do budowli, która na pierwszy rzut oka może wydawać się trochę… dziwna. Jeśli przed chwilą zachwycał_ś się idealną symetrią Partenonu, Erechtejon może Cię zaskoczyć. Jest asymetryczny, składa się z kilku brył o różnej wysokości i wygląda, jakby powstawał według zupełnie innych zasad.

Ale to nie przypadek. Erechtejon powstał w miejscu uznawanym przez Ateńczyków za najświętszy punkt całego wzgórza. To właśnie tutaj, według mitu, rozegrał się słynny spór między Ateną a Posejdonem o opiekę nad miastem.

Opowieść mówi, że Posejdon uderzył trójzębem w skałę i sprawił, że wytrysnęło z niej źródło słonej wody. Atena z kolei podarowała mieszkańcom drzewo oliwne, symbol pokoju, mądrości i dobrobytu. Ateńczycy uznali, że to właśnie jej dar jest cenniejszy, dlatego miasto otrzymało imię Ateny i znalazło się pod opieką bogini.

To właśnie konieczność zachowania wszystkich tych świętych miejsc sprawiła, że Erechtejon ma tak nietypowy plan. Architekt musiał dostosować budowlę do istniejących sanktuariów, nierównego terenu i miejsc związanych z lokalnymi wierzeniami.

Najbardziej charakterystycznym elementem Erechtejonu jest oczywiście Ganek Kor, czyli słynny portyk podtrzymywany przez sześć kariatyd. Zamiast klasycznych kolumn architekt zastosował tutaj rzeźby młodych kobiet, które pełnią funkcję podpór. To jedno z najbardziej rozpoznawalnych rozwiązań w historii architektury i motyw, który później był wielokrotnie kopiowany w sztuce europejskiej.

Jeśli jednak przyjrzysz się im uważnie, zauważysz, że postacie stojące na Erechtejonie są kopiami. Oryginalne kariatydy przeniesiono do Muzeum Akropolu, aby chronić je przed zanieczyszczeniami i warunkami atmosferycznymi.

W kontekście matury koniecznie zapamiętaj Erechtejon jako przykład jońskiej świątyni o asymetrycznym planie, a przede wszystkim jako budowlę ze słynnymi kariatydami. To jeden z tych motywów, które naprawdę warto rozpoznawać na pierwszy rzut oka!

 

#5 Muzeum Akropolu

Po zejściu ze wzgórza koniecznie zajrzyj do Muzeum Akropolu. Otwarto je w 2009 roku, a sam budynek jest świetnym przykładem współczesnej architektury muzealnej – prostej, minimalistycznej i zaprojektowanej tak, żeby nie konkurowała z Akropolem, tylko go podkreślała.

W środku zobaczysz przede wszystkim oryginalne rzeźby i detale architektoniczne, które kiedyś zdobiły Partenon, Erechtejon czy świątynię Ateny Nike. 

Największe wrażenie robi jednak ostatnie piętro muzeum. Zostało zaprojektowane dokładnie w tych samych proporcjach i orientacji co Partenon, dzięki czemu możesz obejść fryz świątyni niemal tak, jak oglądali go starożytni Grecy! Przez ogromne przeszklone ściany cały czas widzisz też sam Partenon, więc masz wrażenie, że budowla i muzeum prowadzą ze sobą nieustanny dialog ♥

W muzeum dobrze widać też wspomniany spór o tzw. marmury Elgina. Na ekspozycji celowo pozostawiono puste przestrzenie w miejscach brakujących fragmentów elementów, znajdujących się w British Museum. To subtelne, ale bardzo wymowne przypomnienie, że Grecja od wielu lat domaga się ich zwrotu.

Jeśli przygotowujesz się do matury, to Muzeum Akropolu jest jednym z tych miejsc, które naprawdę pomagają zrozumieć sztukę starożytnej Grecji. Nagle okazuje się, że Partenon to nie tylko monumentalna ruina, ale budowla pełna rzeźb, kolorów i detali, których z poziomu wzgórza często nawet nie jesteśmy w stanie dostrzec.

I właśnie dlatego polecam Ci zwiedzać Akropol w tej kolejności: najpierw zobacz budowle na wzgórzu, a dopiero później zejdź do Muzeum. Dopiero wtedy cała historia ułoży się w jedną, spójną całość.

 

Jeśli wybierasz się do Aten, koniecznie odwiedź te 5 wspaniałych budowli.

A jeśli chcesz dostać całą listę kanonu do matury, TUTAJ możesz pobrać plik, który dla Ciebie przygotowałam ZUPEŁNIE ZA FREE! Pobieraj i korzystaj śmiało!

Wypatruj kolejnych postów z cyklu „Kanonu w terenie”!

 

Kasia

Art Freak