Korki z historii sztuki – architektura starożytnego Rzymu

Witaj w trzecim sezonie Korków z Historii Sztuki, czyli Waszej absolutnie ulubionej serii na kanale Youtube i blogu Art Freaka! 

Przypomnę, że w dwóch poprzednich sezonach omówiłam prawie całą sztukę starożytną oraz pojedyncze tematy ze średniowiecza, sztuki nowożytnej i nowoczesnej. Jeśli jeszcze ich nie widział_ś, zostawiam link do playlist na kanale i poprzednich artykułów na blogu. 

Dzisiejszy wpis będzie, zgodnie z Waszą wolą, poświęcony architekturze starożytnego Rzymu. Tak wybraliście Wy, czyli moi subskrybenci YouTube’a oraz obserwatorzy na Instagramie – zawsze przed publikacją kolejnego odcinka pytam Was w ankietach, o czym dalej nagrywać. Dlatego jeśli chcesz mieć wpływ na tematy kolejnych odcinków z tej serii, koniecznie zaobserwuj Art Freaka na Instagramie!

Pssst, jako bonus do dzisiejszego wpisu przygotowałam dla Ciebie dwa darmowe materiały, dlatego przeczytaj koniecznie do końca 🙂

Zaczynamy!

Rzymianie umieli w architekturę 

Bardzo się cieszę, że wybraliście właśnie ten temat, bo moim zdaniem Rzymianie byli po prostu wybitnymi architektami.

Dlaczego?

#1 byli nie tylko genialnymi praktykami, ale też teoretykami architektury

To właśnie estetyka tej dziedziny sztuki zajmowała w ich sercach specjalne miejsce. Napisali wiele traktatów architektonicznych, a ten najsłynniejszy, który zachował się do dziś i stał wzorcem dla architektów późniejszych wieków, to słynny traktat Witruwiusza „O architekturze ksiąg dziesięć”. Z tekstów tego autora dowiemy się np. w jaki sposób Rzymianie myśleli o matematycznie konstruowanych proporcjach budowli, czy stosowanych przez nich korektach optycznych.

#2 mimo silnego wzorowania się na Grekach, niektóre elementy architektury rozwinęli dużo bardziej

Mam tu na myśli choćby aspekty konstrukcyjne, takie jak stosowanie cementu czy łuku, a co za tym idzie – przesklepianie budowli sklepieniami kolebkowymi, krzyżowymi i klasztornymi. Oczywiście w tym miejscu wspomnieć trzeba porządki architektoniczne. Poza tymi przejętymi od Greków i Etrusków, czyli: doryckim, jońskim, korynckim i toskańskim, Rzymianie wymyślili nowy – porządek kompozytowy, który był najbardziej ozdobny ze wszystkich ever, a w jego kapitelu mieszały się elementy głowicy jońskiej z koryncką.

#3 byli genialnymi urbanistami i myśleli o architekturze jako o całości

Inspiracja w tym temacie przyszła do nich oczywiście od Greków, ale Rzymianie pociągnęli ją dalej – dla nich była to całość, doświadczenie przestrzeni. Na pewno kojarzysz fora, czyli place powstałe na przecięciu ważnych arterii w mieście. Zapamiętaj to najstarsze w Rzymie, czyli Forum Romanum, a nie zginiesz na maturze!

#4 tworzyli architekturę monumentalną i trwałą, by świadczyła o ich potędze

Do dziś, kiedy jedziemy do Rzymu, widzimy zachowane budowle starożytne, i nawet jeśli są w kiepskim stanie, jak np. Circus Maximus, ich ruiny swoją skalą świadczą o potędze dawnego imperium. 

#5 architektura rzymska to przegląd różnych typów i funkcji budowli

Opowiadając o architekturze Rzymian, mogę zrobić katalogowy przegląd budowli o każdej funkcji – od sakralnej, przez sepulkralną, użyteczności publicznej, aż po tę bardziej przyziemną, czyli mieszkaniową. I jest to wspaniałe przede wszystkim dla Ciebie, bo dzięki temu łatwiej będzie Ci się uczyć tego materiału. 

Jedziemy w takim razie z typami obiektów i ich przykładami! 

Architektura sakralna, czyli świątynie

Rzymianie wznosili świątynie na planie centralnym – na planie koła, na planie podłużnym – na planie prostokąta oraz na planie mieszanym – łączącym oba poprzednie.

Najważniejszym obiektem sakralnym do matury będzie oczywiście świątynia wszystkich bogów, czyli Panteon. Zbudowany w II wieku za panowania cesarza Hadriana, został zaprojektowany przez Apollodorosa z Damaszku. Obiekt powstał na planie centralnym, z przylegającym przy wejściu portykiem kolumnowym (8 kolumn w porządku korynckim) połączonym z pronaosem. Sklepiony jest kopułą zdobioną kasetonami, w której centrum znajduje się otwór – oculus – doświetlający całe wnętrze. Na rzucie budowli możemy zobaczyć też kapliczki i nisze przyścienne na grubość muru. 

CIEKAWOSTKA: w VII wieku Panteon zamieniono na Kościół katolicki, którym oficjalnie pozostaje do dziś, poza oczywiście funkcją zabytku i mauzoleum narodowego Włoch – bo to tu właśnie spoczywa m.in. Rafael.

Pamiętaj: Panteon wraca na maturze z historii sztuki bardzo często (dosłownie jak bumerang) i pojawia się w dużych zadaniach z analizą dzieła. Nie powtórzyć dobrze informacji o nim i nie przećwiczyć analizy to jak strzelić sobie w kolano!

Obiektem sakralnym na planie centralnym, który koniecznie musisz znać, jest świątynia Westy w Tivoli, czyli pięknej miejscowości pod Rzymem. Czemu jest taka ważna? Bo oszaleją na jej punkcie architekci i artyści doby klasycyzmu, kiedy na nowo będą eksplorować antyk i pokazywać ruiny Rzymu, popularyzując je. To właśnie wtedy powstanie w Polsce świątynia Sybilli w Puławach, inspirowana właśnie tą w Tivoli. Polecam zapamiętać na później. 

Przykładem architektury sakralnej na planie podłużnym jest Maison Carrée w Nîmes. Na jej przykładzie zobaczysz, że podobnie jak u Etrusków, a zupełnie inaczej niż u Greków, Rzymianie wyróżniali elewację frontową budynku – to właśnie tędy, od jednej strony, można było dostać się do wnętrza obiektu. Prowadziły do niego schody, ponieważ posadowiony był na wysokim cokole. Dziś Maison Carrée to muzeum, możesz tam wejść za kilka euro, ale zwiedzania nie jest dużo, bo to naprawdę niewielki obiekt – mimo że z zewnątrz wydaje się być sporych rozmiarów.

Skoro kończymy temat świątyń, czas najwyższy na bazylikę. Jeśli w naszym, chrześcijańskim kontekście, bazylika kojarzy Ci się z kościołem, to teraz skup się mocno – czeka Cię mały fikołek mentalny. Bazylika rzymska NIE JEST KOŚCIOŁEM. Czym w takim razie jest? Bazylika rzymska była halą sądowo-handlową. Odbywały się tu zebrania sądowe i zawierano umowy handlowe. Zapamiętaj! Miała też bardzo charakterystyczny układ: 3 lub 5 naw, główna wyższa od bocznych, z własnymi oknami powyżej dachów naw bocznych. Przykłady? Bazylika Julia, Bazylika Emilia.

Architektura sepulkralna

Związana z życiem grobowym, ze zmarłymi. Obiekty, jakie budowano, zależały – jak zawsze – od rangi zamawiającego. Powstawały zarówno okazałe mauzolea, jak Hadriana, czy Cecylii Metelli, jak i prostsze formy, np. kolumbaria dla uboższych Rzymian, a także późniejsze katakumby, czyli podziemne korytarze z kryptami. 

Architektura użyteczności publicznej

Mogła realizować bardzo różne funkcje, ale zdecydowanie przeważały obiekty rozrywkowe. Przykładami są tutaj np. amfiteatry – na czele z najsłynniejszym powstałym w I wieku, amfiteatrem Flawiuszów, powszechnie zwanym Koloseum. Pośrodku amfiteatru zlokalizowana była arena, wokół której kaskadowo wznosiły się trybuny dla publiczności. Koloseum miało w sumie cztery kondygnacje, które od strony elewacji zewnętrznej ozdobiono tzw. spiętrzeniem porządków. Oznacza to, że na każdej kondygnacji dekoracji znajdują się elementy architektoniczne (tu akurat półkolumny i pilastry) w innym porządku architektonicznym: od półkolumien toskańskich, przez jońskie i korynckie, aż po korynckie pilastry w koronie budowli.

Innym typem budowli były cyrki, które służyły do oglądania wyścigów rydwanów, czego przykładem jest Circus Maximus w Rzymie.

Kolejny typ architektury budowanej ku uciesze głowy i przede wszystkim ciała starożytnych Rzymian, były termy, czyli publiczne łaźnie. Rzymianie bardzo lubili z nich korzystać, były więc niezwykle popularne. Wizualizując je sobie, powinniśmy raczej myśleć o całych kompleksach budowli, zamiast o pojedynczym budynku – były to bardzo rozbudowane systemy architektoniczne. Przykład? Termy Karakalli w Rzymie.

Ale architektura użyteczności publicznej to nie tylko rozrywka. W tej kategorii możemy również wyróżnić obiekty bardziej inżynieryjne, jak np. mosty czy akwedukty. Te ostatnie doprowadzały wodę z odległych źródeł do miast. Najbardziej znany i świetnie zachowany rzymski akwedukt wzniesiony na arkadach znajduje się do dziś we Francji, pod Nîmes, i jest to akwedukt Pont du Gard. 

Architektura pomnikowa

Rzymianie słynęli z wielu zwycięskich wojen i trzeba przyznać, że bardzo lubili celebrować swoje sukcesy. Tak narodziła się architektura pomnikowa, która przybierała najczęściej formę łuku triumfalnego, pod którym maszerowały zwycięskie wojska, prowadząc jeńców i niosąc łupy wojenne. Najbardziej znane i zachowane do dziś w Rzymie luki triumfalne to, powstałe kolejno po sobie: Łuk Tytusa, Septymiusza Sewera oraz Konstantyna. Ucząc się ich do matury, poza oczywistym rozpoznawaniem warto zwrócić uwagę na czas powstania oraz wydarzenia, jakie każdy z nich upamiętnia – w końcu to właśnie one nadały sens ich powstaniu.

Drugi typem architektury pomnikowej była wolnostojąca kolumna, stawiana na placach miejskich. Dwie, które warto znać do matury, to kolumna Trajana, autorstwa architekta Panteonu, oraz o pół wieku młodsza i stylizowana na tej pierwszej, kolumna Marka Aureliusza. Podobnie jak w przypadku łuków, i tutaj warto pamiętać, kogo i za co upamiętniają te obiekty.

Architektura mieszkalna

Przed nami ostatni zbiór typów budownictwa starożytnego Rzymu, ale nie mniej ważny, bo dotyczącego każdego – zarówno biednego, jak i bogatego mieszkańca miasta. Mowa oczywiście o architekturze mieszkalnej, bo łaźnie łaźniami, ale każdy musiał gdzieś mieszkać. Biedniejsi najczęściej mieszkali w mieście w tzw. insulach (dziś można powiedzieć, że były swego rodzaju prototypach kamienic). Były to wielokondygnacyjne budynki zabudowujące całe kwartały miejskie, z lokalami usługowymi na parterze, mieszkaniami właścicieli powyżej, a dopiero od trzeciej kondygnacji skromnymi mieszkaniami czynszowymi. 

Zupełnie inaczej było w przypadku bogatych obywateli – ci mieszkali w rozległych willach miejskich i wiejskich, tzw. domusach. Domusy nie rosły wzwyż jak insule, ale wszerz, niczym parterowe domy z katalogów modnych nieruchomości. Wewnątrz znajdowało się atrium, czyli dziedziniec, a nad nim otwór w dachu – tzw. kompluwium, przez które deszcz wpadał do impluwium, czyli rodzaju basenu lub sadzawki. Większe domy mogły mieć dodatkowy, zielony dziedziniec, zwany perystylem. Najbardziej znane wille we fragmentach zachowały się pod Neapolem, w Pompejach, Herkulanum i Stabiach. Były wspaniale dekorowane malarstwem ściennym. Najważniejsi natomiast oczywiście żyli w pałacach, kluczowe przykłady takiej architektury to Złoty Dom Nerona w Rzymie i pałac Dioklecjana w Splicie. 

Bonusy do nauki za free!

Za nami solidna dawka wiedzy, ale to nie wszystko – czas na obiecane Prezenty! Pierwszy z nich to darmowe karty pracy do dzisiejszego wpisu. Koniecznie pobierz je i wypełnij, aby przećwiczyć przerobiony materiał. [LINK]

A żeby nauka szła jeszcze sprawniej, mam dla Ciebie bestseller Art Freaka, czyli fiszki artystyczne ze starożytnego Rzymu! To najnowsze fiszki 2.0 czyli w dwóch wersjach: na telefon w darmowej aplikacji Quizlet oraz w wersji do druku! Jak je odebrać? Zapisz się na Newsletter Maturzysty, a fiszki dostaniesz na maila! Pamiętaj, żeby potwierdzić swój zapis, inaczej nie będę mogła wysyłać do Ciebie maili, w tym tego z fiszkami! 🙂 [LINK]

Tymczasem do zobaczenia w kolejnej odsłonie Korków! Wbijaj na mojego instagrama, żeby nie przegapić wyboru tematu następnej części.

Powodzenia w nauce!